Het thema van de Maand van de Geschiedenis 2021 is Aan het werk! Elke dag plaatsen we een artikel over een uitgelicht archiefstuk met een link naar dit thema of laten we het werk achter de schermen bij het Streekarchivariaat Noordwest-Veluwe zien.


Vandaag: De Harderwijker Schroefstoombootmaatschappij

Van Harderwijk naar Amsterdam
Een dagje Amsterdam als je woonachtig was in Harderwijk in 1858. In tegenstelling tot vandaag de dag, was de keuze beperkt. Een spoorweg was er nog niet. Hoewel Harderwijk geen haven had, was het water toch onder handbereik en was Amsterdam over water goed te bereiken.

Ondernemers hadden dat ook door en daarom werd in 1856 de Harderwijker schroefstoombootmaatschappij opgericht. De stoomboot ‘De Stad Harderwijk’ begint in mei 1858 met een dagelijkse vaart op Amsterdam. Hoewel er al eeuwenlang veerdiensten bestonden naar Amsterdam (ook bijvoorbeeld vanuit Kampen), was dit concept vernieuwend. Eerder werd altijd gevaren met zeilschepen, maar nu met een schip, aangedreven door een schroef, dat weer werd aangedreven door stoom.

De opkomst en teloorgang van de Harderwijker Schroefstoombootmaatschappij
De Harderwijker Schroefstoombootmaatschappij haalde zijn startkapitaal op door aandelen uit te geven. Veel aandeelhouders kwamen uit de rijkere bovenlaag. De grootste aandeelhouder was de heer Merckelbach met maar liefst 9000 gulden aan aandelen. Tevens hield hij er een goed salaris aan over, want hij vertegenwoordigde de firma als agent in Amsterdam. De agent van Harderwijk werd de heer Vermeer. Een tweede schip wordt later aangeschaft, het jacht ‘De Valk’.

Voorspoedig ging het niet. In 1859 wordt er geen dividend uitgekeerd aan de aandeelhouders vanwege ongelukken die het stoomschip en het jacht getroffen hebben. De jaren 1861 en 1862 maken dat gelukkig gedeeltelijk goed, maar in 1863 slaat het figuurlijke noodlot weer toe. De spoordienst Zwolle – Utrecht wordt dan geopend en Harderwijk krijgt ook een station. De schroefstoomboot kan niet op tegen de dienstregeling van de treinen, want die rijden vanaf het begin al drie keer per dag. De maatschappij is daarom genoodzaakt haar tarieven te verlagen. ’63 had nog gered kunnen worden qua inkomsten, maar helaas moest de stoomketel van ‘De Stad Harderwijk’ vernieuwd worden. De twee jaren erna worden ook afgesloten met verlies.

Er wordt besloten de maatschappij op te heffen per 1 augustus 1865: “door bestaande ongunstige omstandigheden de vaart met het stoomschip ‘De Stad Harderwijk’ stop te zetten, de maatschappij te ontbinden en de dienst te staken”. De oorzaak van de ongunstige omstandigheden wordt niet nader toegelicht, maar zal zeker te maken hebben gehad met de spoorlijn en het uitblijven van een nieuwe haven in Harderwijk.
De beide schepen worden voor 7000 gulden verkocht aan Van Dijk in Amsterdam.
De Harderwijker stoombootmaatschappij was helaas geen lang leven beschoren.

Wat kostte een dagje Amsterdam in 1858?
Een tocht over het water van Harderwijk naar Amsterdam is niet meer mogelijk met een schip op dienstregeling. Met de trein nog wel. Een retourtje naar Amsterdam Centraal kost € 28,60.
Een retourtje in de eerste klasse met ‘De Stad Harderwijk’ kostte de reiziger in 1858 F. 2,50. De tweede klasse kostte F. 1,90 en voor F. 1,20 mocht je mee met de derde klasse. De reiziger mocht dan dertig ‘Nederlandsche ponden’ aan bagage meebrengen. Een Nederlandse pond was ca. 480 gram.
Kinderen jonger dan tien jaar mochten voor de helft van het geld mee. Onder twee jaar mochten de kinderen gratis mee.
Militairen, gekleed in uniform, mochten voor de helft van het geld mee. Ware het niet dat je dan wél plaats moest nemen in de derde klasse, uitgezonderd onderofficieren. Zij mochten mee met de tweede klasse. Over officieren werd niet gesproken, maar je mag er vanuit gaan dat zij ook niet met het ‘openbaar vervoer’ reisden.
Ook vracht, in alle soorten en maten, werd meegenomen, zolang je maar betaalde. Dat wisselde van 15 centen voor papieren tot 35 centen voor allerhande goederen met het gewicht van vijftig ponden.

Het Streekarchivariaat is in bezit van het archief van de Harderwijker Schroefstoombootmaatschappij.