Burgerboek terug in Harderwijk


De term Burgerboek wordt gebruikt voor verschillende documenten. Van oudsher werden in een Burgerboek de personen geregistreerd die het burgerrecht van een stad hadden verkregen. Verkrijging van burger-
recht geschiedde door geboorte wanneer de ouders al burger van de stad zijn en door koop. Niet kapitaal-krachtigen werden zo uit de stad geweerd. Aan het burgerschap zaten zowel rechten als plichten. Tot de rechten behoorden het stemrecht en het recht om alleen voor de eigen stedelijke rechtbank gedaagd te kunnen worden. Met het verkrijgen van burgerschap had je het recht op bescherming door de stad. Verplichtingen waren o.a. militaire diensten in het stedelijke leger. Dit varieerde van wachtlopen op de stadsmuren tot het meevechten in een uitgezonden leger. Tot de verplichtingen behoorden natuurlijk ook het betalen van stedelijke belastingen of het betalen van een aandeel in een vijandelijke brandschatting: het was vroeger een goede gewoonte van vijandelijke legers om burgers van een overwonnen stad het geld uit de zakken te kloppen. In ruil daarvoor beloofden ze de stad niet plat te branden of te plunderen.

De burgerboeken van Harderwijk, waarin het burgerschap werd geregistreerd door inschrijving, gaan terug tot 1436. Naast de registers die dienden voor inschrijving van verkregen burgerrecht zijn er ook burgerboeken die met een speciaal doel zijn opgemaakt. Dat doel kan belastinginning zijn maar meestal gaat het om stemrecht. Deze registers geven een momentopname van wie er op een bepaalde datum burgerrechten bezat. Ze waren vooral van belang in periodes dat er politieke veranderingen waren en er wijzigingen in het stemrecht van burgers werden doorgevoerd. Zo’n periode brak in januari 1795 aan met de komst van de Fransen. Zij brachten hun Revolutie met zich mee en overal in Nederland was sprake van omwentelingen van het politiek bestel.

Direct na de komst van de Franse troepen vergaderde de burgerij van Harderwijk in de Grote Kerk en besloot zij de zittende stadsregering van regenten af te zetten. Voor hen kwam een Provisionele Volksvertegenwoordiging in de plaats die Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap hoog in het vaandel had. Het voert te ver om dieper in te gaan op alle politieke veranderingen die vanaf 1795 in Harderwijk en de rest van het land werden ingevoerd.

Het moge echter duidelijk zijn dat men vanwege de in deze tijd vergrote democratie behoefte had aan een goed overzicht van wie er nu in Harderwijk wel of geen stemrecht bezat. Daarom werden lijsten aangelegd van degene die op dat moment stemrecht hadden. In het archief van Harderwijk bevinden zich verschillende lijsten uit de Franse Tijd (1795-1813). De oudste van deze registers waren echter niet meer in het archief te vinden, maar bleken elders te liggen.

De Stadsbibliotheek van Arnhem, thans de Gelderland Bibliotheek, bleek in het bezit te zijn van een Harderwijks burgerboek dat in oktober 1795 is aangelegd. Dit exemplaar is ergens in de tweede helft van de 19de eeuw uit het archief afgedwaald en in Arnhem terecht gekomen. Hoe dat precies gebeurd is, is niet meer te achterhalen. Mogelijk met het overbrengen van de bibliotheek van de voormalige Gelderse Academie naar Arnhem. Maar het zal zeker per ongeluk geweest zijn.

Het in Arnhem gevonden register of Burgerboek geeft een overzicht per straat van de huiseigenaren, het aantal inwonenden, het aantal “manspersonen” vermoedelijk voor militaire dienst en de mannen die stemrecht hadden. Vrouwen hadden in die tijd geen stemrecht. Die zouden daar nog ruim 100 jaar op moeten wachten. Achterin het register is een aparte lijst van stemgerechtigde mannen opgenomen. In oktober 1795 waren dat er 434. Het burgerboek is niet volledig ingevuld. Het geeft daardoor geen inzage in het precieze inwonersaantal van Harderwijk. Wel maakt het register duidelijk wie waar woonde.

Met het teruggeven van dit Burgerboek door de Gelderland Bibliotheek van Arnhem aan het Stadsarchief wordt voldaan aan bepalingen in de Archiefwet die stellen dat afgedwaalde archiefstukken worden teruggeplaatst in het archief waar ze oorspronkelijk uitkomen. Nu is dat de wet, maar zonder de bereidwillige medewerking van de Arnhemse bibliotheek was het waarschijnlijk nooit zo ver gekomen. De Archiefwet legt in deze namelijk geen sancties op.

Een ander Burgerboek, dat onlangs boven water is gekomen, berust bij het Stadsmuseum. Dit exemplaar is waarschijnlijk een kladversie van het exemplaar uit de Arnhemse Gelderland Bibliotheek. Over teruggave van dit stuk, dat in slechte staat verkeerd, wordt nog onderhandeld. De verwachting is echter dat ook dit register binnen afzienbare tijd weer in het Stadsarchief gevoegd kan worden.